در تحولی دراماتیک که پایانی تلخ بر ده سال دیپلماسی هستهای پرفرازونشیب به شمار میرود، شورای امنیت سازمان ملل متحد روز جمعه، ۲۸ شهریور ۱۴۰۴ (۱۹ سپتامبر ۲۰۲۵)، با رأی منفی اکثریت اعضا به قطعنامهای که خواستار تداوم لغو تحریمهای ایران بود، رسماً مکانیسم بازگشت خودکار تحریمها، موسوم به «مکانیسم ماشه» (Snapback)، را فعال کرد.
این اقدام که با پیشگامی سه کشور اروپایی عضو برجام (بریتانیا، فرانسه و آلمان) و حمایت ایالات متحده صورت گرفت، تمامی تحریمهای چندجانبهای را که به موجب توافق هستهای سال ۲۰۱۵ لغو شده بود، احیا میکند و جهان را در آستانه دور جدیدی از تنشهای ژئوپلیتیک با محوریت ایران قرار میدهد.
بر اساس اعلام رسمی، این تحریمها از ساعت ۲۰:۰۰ روز شنبه ۲۷ سپتامبر به وقت نیویورک (معادل ساعت ۰۴:۳۰ بامداد یکشنبه ۶ مهر به وقت تهران) بار دیگر اجرایی خواهند شد.
نشست روز جمعه شورای امنیت به صحنه نمایش شکاف عمیق میان قدرتهای جهانی بر سر پرونده هستهای ایران تبدیل شد. نتیجه رأیگیری برای قطعنامه پیشنهادی که به دنبال جلوگیری از بازگشت تحریمها بود، به وضوح این تقابل را به تصویر کشید:
با کسب ۹ رأی مخالف، این قطعنامه شکست خورد و در نتیجه، روند حقوقی بازگشت تحریمها که از ۳۰ روز قبل توسط تروئیکای اروپایی آغاز شده بود، به نقطه پایانی خود رسید و مکانیسم ماشه به طور خودکار فعال شد.
مکانیسم ماشه یکی از پیچیدهترین و بحثبرانگیزترین بندهای قطعنامه ۲۲۳۱ شورای امنیت است که در سال ۲۰۱۵ برای تأیید توافق هستهای برجام به تصویب رسید. این سازوکار به هر یک از طرفهای اولیه برجام (شامل آمریکا، روسیه، چین، بریتانیا، فرانسه و آلمان) اجازه میدهد تا در صورت “عدم پایبندی اساسی” ایران به تعهدات هستهای خود، مراتب را به شورای امنیت گزارش دهد.
پس از این گزارش، فرآیندی ۳۰ روزه آغاز میشود که طی آن شورا باید برای “تداوم لغو تحریمها” قطعنامه جدیدی را به تصویب برساند. نکته کلیدی اینجاست که اگر این قطعنامه به هر دلیلی، از جمله وتوی یکی از اعضای دائم، رأی نیاورد، تمامی تحریمهای پیش از برجام به صورت خودکار بازمیگردند.
سه کشور اروپایی با استناد به گزارشهای آژانس بینالمللی انرژی اتمی مبنی بر افزایش سطح و میزان غنیسازی اورانیوم و کاهش همکاریهای ایران با بازرسان، مدعی شدند که تهران تعهدات برجامی خود را به طور اساسی نقض کرده است. نماینده بریتانیا در نشست شورای امنیت، این اقدام را “موجه، قانونی و منطبق با قطعنامه ۲۲۳۱” خواند و تأکید کرد که هدف، جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هستهای است.
این در حالی است که ایران، با حمایت روسیه و چین، مشروعیت این اقدام را زیر سؤال برده است. استدلال اصلی این گروه آن است که خروج یکجانبه ایالات متحده از برجام در سال ۲۰۱۸ و ناتوانی اروپا در عمل به تعهدات اقتصادی خود، زمینه را برای کاهش تعهدات هستهای ایران فراهم کرده و کشورهای اروپایی که خود ناقض توافق بودهاند، صلاحیت حقوقی برای فعالسازی مکانیسم ماشه را ندارند.
فعال شدن مکانیسم ماشه به معنای احیای شش قطعنامه تحریمی شورای امنیت (۱۶۹۶، ۱۷۳۷، ۱۷۴۷، ۱۸۰۳، ۱۸۳۵ و ۱۹۲۹) است که پیش از سال ۲۰۱۵ به دلیل نگرانی از ماهیت برنامه هستهای ایران وضع شده بودند. این تحریمها طیف گستردهای از محدودیتها را شامل میشوند، از جمله:
شکست قطعنامه روز جمعه، شکاف ژئوپلیتیک موجود در شورای امنیت را عمیقتر کرد.
مواضع طرف غربی: نماینده بریتانیا اقدام تروئیکای اروپایی را “یک تصمیم دشوار اما ضروری” برای حفظ رژیم عدم اشاعه هستهای دانست. نماینده فرانسه نیز با متهم کردن ایران به “نقض سریالی مفاد برجام”، تأکید کرد که اقدامات تهران هیچ توجیهی در چارچوب یک برنامه صلحآمیز هستهای ندارد و اروپا چارهای جز فعال کردن اسنپبک نداشته است. ایالات متحده نیز که از ابتدا حامی این اقدام بود، آن را گامی در جهت افزایش فشار بر ایران توصیف کرد.
مواضع مخالفان: نماینده روسیه در نطقی تند، اقدام اروپا را “سوءاستفاده از قطعنامه ۲۲۳۱” و “تلاشی برای تشدید تنش” خواند و اعلام کرد که مسکو بازگشت این تحریمها را به رسمیت نمیشناسد. نماینده چین نیز ضمن تأکید بر اینکه “نباید به زنجیره تحریم بازگشت”، این اقدام را غیرسازنده خواند و خواستار حل اختلافات از طریق دیپلماسی شد. در این میان، نماینده الجزایر با ابراز نگرانی عمیق، هشدار داد که “فعال شدن اسنپبک فقط عامل افزایش تنش و فشار بیشتر به مردم عادی است” و پیامدهای انسانی این تحریمها را برجسته کرد.
فعال شدن مکانیسم ماشه، ایران و منطقه را وارد مرحله جدیدی از عدم قطعیت میکند.
از منظر اقتصادی، هرچند اقتصاد ایران سالهاست که تحت شدیدترین تحریمهای یکجانبه آمریکا قرار دارد و تا حد زیادی با شرایط تحریمی سازگار شده است، بازگشت تحریمهای چندجانبه سازمان ملل میتواند چالشهای جدیدی ایجاد کند. این تحریمها یک “پوشش قانونی بینالمللی” به فشارها میدهد و میتواند همکاریهای اقتصادی محدود باقیمانده ایران با برخی کشورها را دشوارتر سازد.
شرکتها و بانکهای بینالمللی که تاکنون با ریسک تحریمهای آمریکا با ایران کار میکردند، اکنون با الزام حقوقی قطعنامههای شورای امنیت مواجه خواهند شد که میتواند منجر به انزوای بیشتر مالی و تجاری ایران شود. با این حال، برخی تحلیلگران معتقدند با توجه به مخالفت قدرتهای اقتصادی مانند چین و روسیه با این تحریمها، تأثیر عملی آن بر تجارت خارجی ایران، به خصوص در حوزه انرژی، کمتر از تأثیر روانی آن بر بازارهای داخلی خواهد بود.
از بعد ژئوپلیتیک، این اقدام به معنای مرگ بالینی برجام است. توافقی که زمانی به عنوان یک دستاورد بزرگ دیپلماتیک تلقی میشد، اکنون به طور کامل از هم پاشیده است. این امر میتواند به واکنش متقابل ایران منجر شود. مقامات ایرانی پیش از این هشدار داده بودند که در صورت بازگشت تحریمهای شورای امنیت، گزینههایی مانند تشدید برنامه هستهای، کاهش بازرسیهای آژانس به حداقل و حتی خروج از پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای (NPT) را روی میز خواهند داشت. چنین اقداماتی بدون شک به تشدید بحران و افزایش خطر درگیری نظامی در خاورمیانه دامن خواهد زد.
این تحول همچنین روابط ایران با اروپا را به پایینترین سطح خود در دهههای اخیر میرساند و عملاً پلهای دیپلماسی باقیمانده را تخریب میکند. از این پس، هرگونه تلاش برای احیای دیپلماسی هستهای با موانع حقوقی و سیاسی به مراتب بزرگتری روبرو خواهد بود. جهان اکنون نظارهگر واکنش تهران و فصل جدیدی از رویارویی است که آینده امنیت و ثبات در منطقه و جهان را تحت تأثیر قرار خواهد داد.
وورد و ثبت نام کامــــلا رایگــان
برای استفاده رایگان از خدمات FXplus وارد پنل کاربری خود شده و سپس از منو پروفایل خود ٬ بخش خدمات ویژه اف ایکس پلاس٬ خدمت مورد نظر را انتخاب نمایید
لازم به ذکر است این خدمات به صورت کاملا رایگان در دسترس کاربران اف ایکس پی میباشد
